Bir şehrin gerçek gücü, yalnız çarşısında ya da surlarında değil, mahallelerinde saklıdır. Mahalle, bireyin şehirle kurduğu en doğrudan ilişkidir. Ankara’da mahalle yapısı, tarih boyunca yalnız barınma ihtiyacını karşılayan bir düzen olmamış; aynı zamanda toplumsal dengeyi koruyan bir mekanizma işlevi görmüştür. Bu işlev, şehrin uzun ömürlü olmasının temel sebeplerinden biridir.

Ankara mahalleleri, keskin sınırlarla ayrılmış kapalı alanlar üretmemiştir. Aksine, mahalle düzeni görece geçirgen olmuş; insanlar arasında sürekli bir temas alanı oluşturmuştur. Bu temas, şehirde sosyal kopuşların ve sert ayrışmaların oluşmasını sınırlamıştır. Mahalle, burada yalnızca komşuluk ilişkilerinin yaşandığı bir yer değil; toplumsal denetimin ve dayanışmanın birlikte var olduğu bir alandır.

Gündelik hayatın ritmi, Ankara’da mahalle üzerinden şekillenmiştir. Çarşıda kazanılan emek, mahallede paylaşıma ve hayata dönüşmüştür. Bu dönüşüm, iktisadî hayat ile sosyal hayat arasında sağlıklı bir bağ kurulmasını sağlamıştır. Ankara’da mahalle, çarşıdan kopuk bir yaşam alanı olmamış; tam tersine, çarşıyla sürekli temas hâlinde kalmıştır. Bu temas, şehirde hayatın iki ayrı dünyaya bölünmesini engellemiştir.

Mahalle düzeninin en önemli özelliklerinden biri, şehirde aşırı bireyselleşmenin önüne geçmesidir. Ankara’da mahalle, bireyi tamamen yalnızlaştırmamış; aynı zamanda onu topluluk içinde eritmemiştir. Bu denge, bireyin hem kendisi olarak var olabilmesini hem de toplumsal bağlarını koruyabilmesini mümkün kılmıştır. Böyle bir yapı, şehir hayatında istikrar üretir.

Bu istikrar, kriz dönemlerinde daha da belirgin hâle gelir. Şehirlerin zor zamanlarda dağılmasının temel sebeplerinden biri, mahalle bağlarının zayıflığıdır. Ankara’da ise mahalle, zor dönemlerde ilk savunma hattı olmuştur. Yardımlaşma, dayanışma ve gözetme pratikleri, şehirde ani çözülmeleri engellemiştir. Bu pratikler, resmî düzenlemelerden çok, alışkanlıklar üzerinden işlemiştir.

Ankara mahallelerinde sosyal denetim, baskıcı bir kontrol biçimine dönüşmemiştir. Bu denetim, daha çok tanıma ve bilme üzerinden kurulmuştur. İnsanların birbirini tanıması, davranışların sınırlarını belirlemiş; aşırılıkların yayılmasını zorlaştırmıştır. Bu durum, şehirde güven duygusunun oluşmasına katkı sağlamıştır. Güven, şehirlerin görünmeyen ama en hayati sermayesidir.

Mahalle yapısı, Ankara’da kuşaklar arası aktarımı da mümkün kılmıştır. Gelenekler, davranış kalıpları ve gündelik pratikler, bu alanlarda doğal biçimde aktarılmıştır. Bu aktarım, şehrin kimliğini sabitlemiş; ani kültürel kopuşların önüne geçmiştir. Ankara’nın ağır ve ölçülü karakteri, büyük ölçüde bu mahalle düzeninin ürünüdür.

Bu düzen, Ankara’yı geçici bir yerleşim olmaktan çıkarıp yaşanabilir bir şehir hâline getirmiştir. İnsanlar burada yalnızca çalışmak ya da konaklamak için bulunmamış; hayat kurmuştur. Hayat kurulan şehirler, tarih içinde silinmez. Ankara’nın kalıcılığı, bu hayat kurma kapasitesiyle doğrudan ilişkilidir.

Mahalle, Ankara şehir dokusunun en sessiz ama en etkili unsurudur. Kale güvenlik sağlar, çarşı hareket üretir; mahalle ise süreklilik sağlar. Süreklilik olmadan ne güvenlik ne de hareket anlamlıdır. Ankara’nın şehir olarak ayakta kalabilmesi, bu üç unsurun birlikte işlemesine bağlıdır.

Ankara’yı bir merkez hâline getiren şey, yalnız üstten kurulan yapılar değil; aşağıdan yukarıya doğru işleyen bu mahalle düzenidir. Şehir, bu sayede yalnız idare edilen bir mekân değil; kendi kendini taşıyabilen bir organizma olmuştur.